هاوکارییه‌كانی نێوان دەزگای خێرخوازیی بارزانی و ڕێكخراوی MAINی نه‌رویجی
لە ساڵی 2021ـه‌وه دەستی پێکردووه. تا ئێستا زیاتر له 200 تۆن دەرمان و کەرەستە و پێداویستییە پزیشکییەکان بۆ کەرتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان دابین کراون.
سه‌ره‌تا پێناسه‌یه‌كی هه‌ردوو لایه‌ن له كه‌رتی ته‌ندروستی:
دەزگای خێرخوازیی بارزانی و هاوکارییە تەندروستییەکان:
دەزگای خێرخوازیی بارزانی لە ساڵی 2005 لە هەولێر دامەزراوە و ڕێکخراوێکی ناحکوومی، ناسیاسی و قازانج نه‌ویسته. دەزگا لە بواری هاوکاریی مرۆیی، پشتیوانی لە ئاوارەکان، پەنابەران، خێزانە هه‌ژار و كه‌مداهاته‌كان و هەروەها له بواری تەندروستی به تایبه‌تی کار دەکات.
لە ماوەی ساڵانی رابردوودا، کەرتی تەندروستی یەکێک بووە لە گرنگترین بوارەکانی چالاکییەکانی دەزگا، لە ڕێگەی دابینکردنی دەرمان، کەرەستە و پێداویستییە پزیشکییەکان و هاوکاری لەگەڵ نەخۆشخانە و ناوەندە تەندروستییەکان، له ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان پڕۆژه و چالاكی به‌رچاوی هه‌بووه.
پێناسەی ڕێکخراوی MAIN ی نەرویجی:
MAIN (Medical Aid Initiative Norway) واتە «دەستپێشخەری هاوکاریی پزیشکیی نەرویج»، ڕێکخراوێکی مرۆییە کە چالاکییەکانی لە بواری دابینکردن و گواستنەوەی هاوکارییە پزیشکییەکان، وەک دەرمان، کەرەستەی پزیشکی و پێداویستییە تەندروستییەکان چڕ دەکاتەوە. ڕێکخراوەکە لە چوارچێوەی چالاکییە نێودەوڵەتییەکانی خۆیدا، هاوکارییە پزیشکییەکان بۆ ناوچە نیازامه‌‌نده‌كان دابین دەکات.
هاوکاریی نێوان دەزگای خێرخوازیی بارزانی و MAIN
هاوکاریی نێوان هەردوو لایەن لە ساڵی 2021 دەستی پێکرد. لە چوارچێوەی ئەم هاوکارییەدا، بڕێکی زۆر لە دەرمان و کەرەستە و پێداویستییە پزیشکییەکان بۆ کەرتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان دابین کراون.
تا ساڵی 2024 زیاتر له 100 تەن دەرمان و کەرەستەی پزیشکی دابین کرا و زیاتر لە 150,000 نەخۆش سوودیان لێ وەرگرتووە. ئەم هاوكارییانه بریتی بوون لە دەرمان و پێداویستییە پزیشکییە گرنگەکان، بەتایبەتی بۆ نه‌خۆشییه درێژخایه‌نه‌كان، وه‌ك شێرپەنجە، شەکرە و په‌ستانی خوێن و هەندێک دەرمانی تایبەت و دەگمەن کە بە ئاسانی لە بازاڕی ناوخۆدا بەردەست نەبوون.
دەزگای خێرخوازیی بارزانی و ڕێکخراوی MAIN لە ڕێكه‌وتی 6/5/2024 ، یادداشتێکی تێگەیشتنی نوێیان بۆ بەردەوامی هاوکارییەکان لە بواری تەندروستی واژۆ کرده‌وه. ئەم هاوکارییە بە ئامانجی بەردەوامکردنی دابینکردنی دەرمان و کەرەستەی پزیشکی و پشتیوانیکردن لە کەرتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان بەردەوام کرا.
گرنگیی هاوکارییەکە و كاری هاوبه‌شی هه‌ر دوو لایه‌ن:
ئەوەی ئەم هاوکارییە پزیشكییانه پڕ بایه‌خ دەکات، ئەوەیە کە دەزگای خێرخوازیی بارزانی و ڕێكخراوی MAIN توانیویانە دەرمانە تایبەت و دەگمەنەکان بە کەرتی تەندروستی بگەیەنن، بەتایبەتی ئەو دەرمانانەی کە پێویستییەکی بەردەوامیان بۆ ژیانی ژمارەیەک لە نەخۆشان هەیە.
بە گشتی، ئەم هاوکارییە نموونەیەکی گرنگە لە هاوبەشییە نێودەوڵەتییە مرۆییەکان، کە لە ڕێگەی یەکخستنی هەوڵی دەزگای خێرخوازیی بارزانی و ڕێکخراوی MAINی نەرویجی، هاوکاریی پزیشکی و دەرمانی پێویست بە هەزاران نەخۆش گەیشتووە.
لە ساڵی 2022دا، حکومەتی هەرێمی کوردستانیش بە فەرمی باس لە هاوکاریی بەردەوامی MAIN و BCF و پلانەکانیان بۆ پشتیوانی لە سیستەمی تەندروستیی هەرێمی کوردستان کردووە.
بەپێی هەمان سەرچاوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئەم هاوکارییە لە سەرەتادا بۆ ماوەی پێنج ساڵ و بە بەهای زیاتر لە 30 ملیۆن دۆلار دەرمان و کەرەستەی پزیشکی دانراوە.
دابینكردنی زیاتر له 100 تەن دەرمان و پێداویستیی پزیشکی
لە کۆبوونەوەی نوێکردنەوەی یادداشتی لێكتێگەیشتن له نێوان هه‌ردوولا، له ڕێكه‌وتی 6/5/2024، ڕاگەیەنرا کە لە ماوەی سێ ساڵی یەکەمی هاوکارییەکەدا زیاتر له 100 تەن دەرمان و پێداویستیی پزیشکی دابین کراوە و زیاتر لە 150,000 نەخۆش سوودیان لێ وەرگرتووە.
ئەم ژمارەیە تەنیا نیشانەی قەبارەی هاوکارییەکە نییە؛ بەڵکو نیشانەی ئەوەشە کە هاوبەشیی نێوان ڕێکخراوە مرۆییەکان دەتوانێت کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر ژیانی نەخۆشان هەبێت.
دەرمان بۆ نەخۆشانی شێرپەنجە، شەکرە و په‌ستانی خوێن
سه‌رۆكی ده‌زگای خێرخوازیی بارزانی، ئاماژەی بەوە کرد، کە بەشێک لە دەرمانە دابینکراوەکان لە جۆری دەرمانە کوالێتیی بەرز و دەگمەنەکان بوون و بۆ نەخۆشانی شێرپەنجە، شەکرە و په‌ستانی خوێن بەکار هاتوون؛ ئەو نەخۆشانەی کە زۆر جار پێویستییان بە دەرمانێکی بەردەوام و درێژخایەن هەیە. جه‌ختی له‌وه‌ش كرده‌وه كه ئەم جۆرە هاوکارییانە بەتایبەتی بۆ ئەو نەخۆشانە گرنگە کە نەبوونی دەرمان، یان گرانبوونی نرخی دەرمان، دەتوانێت ببێتە هۆی قورسکردن و درێژبوونەوەی نەخۆشی، كه به ته‌واوی بارودۆخی ژیانیان ده‌خاته مه‌ترسییه‌وه.
نوێکردنەوەی یادداشتی لێكتێگەیشتن؛ بەردەوامیی هاوکاری
لە 6/5/2024، دەزگای خێرخوازیی بارزانی و ڕێكخراوی MAIN ی نەرویجی یادداشتی لێكتێگەیشتنی نوێیان واژۆ کرده‌وه بۆ بەردەوامکردنی هاوکارییەکانیان لە بواری تەندروستی. لەو کۆبوونەوەیەدا، نوێنەرانی هەردوو لایەن و وەزیری تەندروستیی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئامادە بوون.
هەروەها لە هەمان ڕۆژدا، سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێزدار مه‌سرور بارزانی، لەگەڵ Geir Fjeld، بەرپرسی کارە نێودەوڵەتییەکانی MAIN کۆبووەوە. لە دیدارەکەدا كه نوێنه‌ری ده‌زگار خێرخوازیی بارزانی ئاماده بووه، جەخت لەسەر فراوانکردنی هاوکارییە مرۆیی و تەندروستییەکان کرا و MAIN پشتڕاستی کردەوە کە لە ناردنی یارمەتیی مرۆیی و پزیشکی بۆ هەرێمی کوردستان بەردەوام دەبێت.
ڕۆڵی دەزگای خێرخوازیی بارزانی
ڕۆڵی دەزگای خێرخوازیی بارزانی، تەنیا لە وەرگرتنی دەرمان و پێداویستییەکان کورت نەبووەتەوە؛ بەڵکو لە ڕێگەی تۆڕی کار و هەماهەنگییە مرۆییەکانی، ڕۆڵی گەیاندن و دابەشکردنی هاوکارییە تەندروستییەکان بۆ شوێن و دامەزراوە پێویستەکانیشی له ئه‌ستۆ بووە.
ڕاپۆرتی MAIN بۆ 2021 ئاماژە بەوە دەکات کە دەزگای خێرخوازیی بارزانی لە دابەشکردنی دەرمان و کەرەستەی پزیشکی و هەروەها لە هەماهەنگیی هەندێک گەیاندنی هاوکارییەکان بۆ دەرەوەی سنوورەکان ڕۆڵی هەبووە.
تەندروستی؛ بەشێکی سەرەکی لە کارەکانی دەزگای خێرخوازیی بارزانی
دابینکردنی دەرمان لەلایەن دەزگای خێرخوازیی بارزانی و هاوبەشەکانی تەنیا بەڕێكخراوی MAIN سنووردار نییە. دەزگای خێرخوازیی بارزانی لە بواری تەندروستیدا لە دابینکردنی دەرمان و کەرەستەی پزیشکی، پشتیوانی نەخۆشخانە و ناوەندە تەندروستییەکان و خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان، کاری به‌رچاوی كردووه.
بۆ نموونە، لە ساڵی 2022، دوو ناوەندی تەندروستیی دەزگا لە کەمپەکانی خازر و حەسەن شام، خزمەتگوزاریی پزیشکی، پشکنین، تاقیکردنەوەی تاقیگە و دەرمانیان پێشکەش کردووە و بە گشتی 60,513 نەخۆش لەو ناوەندانە سوودیان وەرگرتووە.
هەروەها لە ساڵی 2025، ئاماری بواری تەندروستیی دەزگای خێرخوازیی بارزانی، 314,573 كەسی وەک سوودمەند تۆمار كردووه، كه یەکێک بووە لە بوارە سەرەکییەکانی چالاکییه‌كانی دەزگای خێرخوازیی بارزانی.
كاری پێكه‌وه‌یی BCF و MAIN بەردەوام ده‌بێت
هاوکاریی BCF و MAIN نموونەیەکی ڕوونە لەوەی چۆن ڕێکخراوێکی مرۆییی ناوخۆیی و دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتی دەتوانن تواناکانی خۆیان یەکبخەن بۆ گەیاندنی دەرمان و خزمەتگوزاریی تەندروستی بەو کەسانەی زیاتر پێویستیان پێیەتی.
لە لایەکەوە MAIN لە ڕێگەی تۆڕی خۆی دەرمان و کەرەستەی پزیشکی دابین دەکات، لە لایەکی دیکەوە دەزگای خێرخوازیی بارزانی بە توانای لۆجستیکی، تۆڕی هەماهەنگی و ئەزموونی کارکردن لە ناوچە جیاوازەکان، ڕێگای گەیاندنی ئەو یارمەتییە بۆ کەسانی نیازمه‌ند خۆش دەکات.
ئەم هاوبەشییە لە کۆتاییدا تەنیا دابینکردنی دەرمان نییە؛ بەڵکو هاوبەشییە بۆ پاراستنی ژیان، پشتگیریکردنی نەخۆشان و بەهێزکردنی کەرتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان.
له نوێترین هەوڵە مرۆیی و تەندروستییە بەردەوامەکانی دەزگای خێرخوازیی بارزانی بە هاوکاریی ڕێکخراوی MAIN ی نەرویجی، لە ڕێکەوتی 7/9/2026 لە بەڕێوەبەرایەتیی نەخۆشخانەی نانەکەلی لە هەولێر، کۆنگرەیەکی میدیایی بە مەبەستی ڕاگەیاندنی گەیشتنی بڕێک دەرمانی تایبەت و دەگمەن بۆ نەخۆشانی شێرپەنجە بەڕێوەچوو؛ هەنگاوێک کە بەشێکە لە هاوبەشییە تەندروستییە بەردەوامەکانی نێوان دەزگای خێرخوازیی بارزانی و ڕێکخراوی MAIN و ئامانجی پشتگیریی نەخۆشان و دابینکردنی دەرمانە پێویستەکانە.
گەیاندنی دەرمانی Lenalidomide 15mg – 20mg به هەرێمی کوردستان، پڕبایه‌خبوونی له‌وه‌دایه كه ئەم دەرمانە لە چارەسەری هەندێک جۆری نەخۆشیی شێرپەنجەدا بەکاردێت، كه بۆ ماوەیەک له نەخۆشخانە و ناوەندە تایبەتەکانی شێرپەنجە لە هەرێمی کوردستان بەردەست نەبووە.
لە ڕێگەی پڕۆژەی هاوکاریی پزیشکیی هەرێمی کوردستان و بە هاوکاریی دەزگای خێرخوازیی بارزانی و MAIN، کۆی 953 پاکەت لەم دەرمانە گەیشتە هەرێمی کوردستان و بە شێوەی خوارەوە دابەش کرا:
هەولێر: 388 پاکەت
دهۆک: 365 پاکەت
سلێمانی: 200 پاکەت
هەر پاکەتێک 21 حەب لەخۆ دەگرێت و نرخی نزیکەی 6 ملیۆن دیناری عێراقییە. بەم پێیە، دابینکردنی ئەم دەرمانە هاوکارییەکی دەرمانیی گرنگە بۆ ئەو نەخۆشانەی پێویستییان بە چارەسەری تایبەت و بەردەوام هەیە.
لە کۆنگرە میدیاییەکەی 7/9/2026، د. هەردی جەواد سابر، بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی نانەکەلی، سوپاس و پێزانینی خۆی بۆ دەزگای خێرخوازیی بارزانی دەربڕی و گرنگیی دابینکردنی دەرمانی پێویست بۆ نەخۆشانی شێرپەنجەی خستەڕوو.
هەروەها د. لەزگین جەمیل، بەڕێوەبەری ڕێکخراوی MAIN ی نەرویجی لە هەرێمی کوردستان و عێراق، باسی هاوکارییە بەردەوامەکانی نێوان MAIN و دەزگای خێرخوازیی بارزانی کرد و جەختی لەسەر گرنگیی بەردەوامبوونی ئەم هاوبەشییە مرۆیی و تەندروستییە کردەوە.
د. عەباس ئازاد، بەرپرسی یەکەی تەندروستیی دەزگای خێرخوازیی بارزانی، جگە لە بەرزنرخاندنی هاوکارییە دەگمەن و سوودبەخشەکانی ڕێکخراوی MAIN، پێویستیی دابینکردنی ئەم جۆرە دەرمانانەی خستەڕوو و جەختی له‌وه کردەوە کە پێویستە هۆشیارکردنەوە و ڕێکارەکانی پێشگیری لە تووشبوون بە نەخۆشییەکان بایەخی تەواویان پێ بدرێت.
لە هەمان چوارچێوەدا، د. عەباس ئازاد ئاماژەی بە هەڵمەتێکی هاوبەش و فراوانی دەزگای خێرخوازیی بارزانی و زانکۆی سۆران کرد کە بە مەبەستی بەرزکردنەوەی هۆشیاریی کۆمەڵگە و گرنگیدان بە پێشگیری لە نەخۆشییەکان دەستی پێکردووە.
له‌م کۆنگرە میدیاییه، هه‌ریه‌ك له فەرزین بەگزادە، سەرپەرشتیاری بەشی ڕاگەیاندن و پەیوەندییەکان و هۆبەی یاسایی دەزگای خێرخوازیی بارزانی، ستاڤ ئاسۆ، بەڕێوەبەری نووسینگەی دەزگا لە هەولێر، و د. عەباس ئازاد، بەرپرسی یەکەی تەندروستیی دەزگا ئاماده‌بوون
هاوکارییەکانی دەزگای خێرخوازیی بارزانی و MAIN تەنیا بە دابینکردنی یەک جۆر دەرمان سنووردار نییە؛ بەڵکو لە ماوەی چەند ساڵێکدا بووەتە پڕۆسەیەکی بەردەوام بۆ دابینکردنی دەرمان و پێداویستییە پزیشکییەکان و پشتیوانیکردن لە نەخۆش و دامەزراوە تەندروستییەکان.
لە ڕوانگەی مرۆییەوە، ئەم هاوبەشییە گرنگییەکی تایبەتی هەیە، چونکە بۆ نەخۆشێک کە چارەسەرێکی درێژخایەنی پێویستە، بەردەستبوونی دەرمان تەنیا پێداویستییەکی پزیشکی نییە؛ بەڵکو پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە بەردەوامبوونی چارەسەر و پاراستنی ژیانی هەیە.
ئەم هاوکارییە هەروەها نموونەیەکی ڕوونە لە توانای هاوبەشییە مرۆییەکان بۆ گۆڕینی ژمارە و داتا بۆ کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر ژیانی مرۆڤ؛ چونکە لەپشت هەر پاکەتێک دەرمان، نەخۆشێک هەیە کە چاوەڕێی بەردەوامبوونی چارەسەرەکەیە، لەپشت هەر هاوکارییەکیش، هەوڵێک هەیە بۆ کەمکردنەوەی ئازار و پاراستنی هیوای ژیان.
دەزگای خێرخوازیی بارزانی و MAIN، بە بەردەوامکردنی ئەم هاوبەشییە، هەوڵ دەدەن پشتیوانییە تەندروستییەکان بگەن بەو کەسانەی زیاتر پێویستییان پێیەتی؛ بۆ ئەوەی دەرمان ببێتە هۆی بەردەوامبوونی ژیان و هاوکاریی مرۆیی ببێتە پردێک بۆ گەیاندنی هیوای زیاتر بە نەخۆشان.
ئا: سالار بابه‌شێخ
